Focus on Pictures


Fotografie van glimmende objecten


Fotografie van glimmende objecten - 3

Verlichting
Fotografie, het schrijven met licht, vereist een gerichte manier van kijken naar zaken die je zo goed en interessant mogelijk wilt afbeelden. Een goede fotograaf analyseert dus zorgvuldig hoe hij of zij het onderwerp wil afbeelden, en beoordeelt aan het beeld door de zoeker of op een schermpje of het object op de gewenste manier wordt gepresenteerd, en daarbij of het fototoestel en gevoelig materiaal het beeld op de gewenste manier zullen kunnen weergeven.

Zijdelingse, ongelijke verlichting Door identieke lampen op verschillende afstand van het object op te stellen wordt dit ongelijk sterk verlicht. Bij drie-dimensionele objecten is dit te verkiezen omdat het beeldender licht is. Men kan een van de lampen ook door een reflectiescherm vervangen.

Zijdelingse, gelijke verlichting

Lampopstelling waarbij zijdelings van voren (strijklicht) wordt verlicht. Bij een vlak onderwerp zullen er op de foto alleen reflecties zijn van de randen van het object. Bij niet-vlakke objecten is dit beeldende verlichting, waardoor enige dieptewerking wordt bewerkstelligd.

De verlichting, dat wil zeggen het uitlichten van een object, is bepalend voor de helderheid, de weergave van de kleuren en voor de plasticiteit van het te fotograferen object. In het algemeen leidt verlichting recht van voren tot opnamen waarin contouren slecht tot uiting komen: het is weinig beeldend licht. Bij vlakke objecten hoeft dat geen bezwaar te zijn, maar bij vlakke spiegelende objecten, zoals bij emaille, koper en edelmetalen, wordt bij frontverlichting het licht sterk weerkaatst en de lichtbron afgebeeld; verlichting recht van voren is dan een kunstfout, omdat de foto een scherpe reflectie of zelfs een witte sluier over een deel van het glanzende object zal tonen. Bij vlakke objecten waar diepte in de voorstelling zit, zoals bij de basse-taille of guilloche techniek, komen lichtspelingen die het object levendig maken bij frontverlichting niet tot uiting.

Frontaal licht is niet beeldend.
Strijklicht is beeldend licht.

Onze hersenen leiden informatie over diepte af uit perspectivische vertekening en verschillen in helderheid. Zijdelingse verlichting (strijklicht) is geschikt voor dieptewerking doordat het helderheidsvariaties bewerkstelligt. Bij verlichting van één kant met een kleine lichtbron ontstaan zware slagschaduwen: dramatisch, vooral geschikt om een vorm te accentueren of gegraveerd of geëtst werk uit te lichten, maar weinig geschikt om allerlei nuances van byoux of geëmailleerd werk tot uiting te brengen. Dieptewerking zonder slagschaduwen verkrijgt men door een zeer grote lichtbron of twee zijdelingse lichtbronnen te gebruiken (strijklicht); de tweede lamp dient om de schaduwzijde op te lichten (invullicht), de lichtsterkte moet beslist minder zijn dan van de andere bron, omdat anders een volkomen onnatuurlijk effect ontstaat. In plaats van met een tweede lamp kan men ook de schaduw oplichten met een scherm dat het licht reflecteert.

Soms zal het gewenst zijn het onderwerp van achteren te verlichten, bijv. indien men de kleuren en het patroon van plique à jour zo helder mogelijk wil weergeven. In zo’n geval wordt het metaal als silhouet afgebeeld en zal het nodig zijn de achterverlichting te combineren met verlichting zijdelings-vóór om het metaal goed weer te geven.

Zijdelingse, gelijke verlichting met diffus licht Het object wordt indirect via een wit, licht-doorlatend scherm verlicht. Dit geeft een diffuse verlichting, zodat de felle lichten van de lampen niet als storende reflecties (spitslichten) te zien zullen zijn. Ook ontstaan hierbij geen harde slagschaduwen, zodat de uitlichting van het object gelijkmatiger en natuurlijker is.

Men onderscheidt “hard” en “zacht” licht. Van hard licht is sprake in het geval van gebundeld licht, direct stralend licht waarbij de lichtbron een klein oppervlak heeft, zoals bij direct zonlicht, flitslicht of een andere lichtbron. Van zacht of diffuus licht is sprake indien licht niet gebundeld (vanuit één bron) maar van verschillende kanten het object bereikt. Van diffuus licht is sprake bij een bewolkte hemel overdag, of van indirecte verlichting via een scherm of via een lichtdoorlatend scherm.

Bij vlakke geëmailleerde objecten, waarbij het alleen gaat om een goede fotografische weergave, kan vaak worden volstaan met twee zijdelings opgestelde lichtbronnen waarmee het object gelijkmatig wordt verlicht. Het oppervlak is zelden volkomen vlak, zodat er altijd wel wat lichtreflecties zullen blijven bestaan. Dat is ook geen bezwaar, want een paar lichtpuntjes accentueren de structuur van het object en maken het wat plastischer. Door zorgvuldige inspectie van het beeld via de zoeker of het scherm, en het verplaatsen van de lichtbronnen, kan de meest optimale plaats voor de lampen worden gevonden. Gebruikt u gebundeld licht (flitsers, lampen) en is het oppervlak waar het licht vandaan komt vrij klein ten opzichte van het te verlichten oppervlak, plaats de lamp dan niet vlak bij het te fotograferen object, omdat er dan kans is dat het niet gelijkmatig zal worden verlicht.

Directe verlichting roept hoge contrasten op en is daarom vaak ongewenst. Neem bijv. en paneel met transparant emaille. Het harde licht kan tot harde schaduwen om kleine, donkere partikels leiden, maar doordat dieper gelegen structuren en een koper- of zilveren basis het licht reflecteren, kunnen interessante details geheel overstraald worden. Het is niet zelden mooier om indirect te verlichten, omdat door het zachte licht veel fijnere nuances in het te fotograferen object weergegeven kunnen worden. Dit zachte licht kan men bereiken door een diffusiescherm te gebruiken. Bestudeer de vier afbeeldingen hier onder om te zien hoe verschillen in verlichting het beeld beïnvloeden. Gebruik als vuistregel dat voor een goede reproductie van dergelijke objecten diffuus moeten worden verlicht. Door een spiegelend oppervlak (diffuus) licht direct te laten reflecteren breng je weliswaar fijnere oppervlaktestructuur naar voren, maar dit gaat ten koste van de afbeelding van de onderliggende tekening.

Geëmailleerd blad met zachte, zijdelingse verlichting Geëmailleerd blad met directe, zijdelingse verlichting
Zachte zijdelingse verlichting links en rechts via een transparant reflectiescherm. Directe zijdelingse verlichting. Merk op dat van het groene emaille vrijwel niets meer is te zien; het beeld is helderder maar heeft minder contrast.
Geëmailleerd blad met frontale verlichting Geëmailleerd blad met frontale verlichting
Frontale verlichting links via een transparant reflectiescherm, zo geplaatst dat het licht teruggespiegeld kan worden; directe zijdelings verlichting rechts. Frontale verlichting links en rechts via een transparant reflectiescherm, zo geplaatst dat het licht teruggespiegeld kan worden.
Lichttent van wit papier
Hierboven is een lichttent gemaakt van wit, lichtdoorlatend stevig papier. Hier onder een tent gemaakt bijv. van wit papier op een rol, waardoor een naadloze achtergrond ontstaat. Verlichting van boven door een lichtbron met heel wijde reflector, of door een diffusiescherm. De twee open kanten kunnen met wit materiaal worden afgesloten.
Lichttent voor schaduwloze opnamen

Glanzende objecten zoals zilver, dat de omgeving reflecteert, dienen met zacht, diffuus licht te worden verlicht. Men kan uitstekend buiten het huis fotograferen met de zon achter een lichte bewolking en reflectieschermen (bijv. gemaakt van rollen wit behangpapier, piepschuim o.i.d.) voor de gewenste reflecties. Voor kleine ronde of cylindrische objecten - die zo veel van de omgeving spiegelen - voldoet het beste een lichte omgeving rondom, hetgeen met een lichttent kan worden bereikt. Zo’n tent kan gemakkelijk zelf worden gemaakt. Een lichttent waarbij recht van boven wordt gefotografeerd is bijv. een trechter van wit papier, gevormd als een lampekap (zie figuur hiernaast). Het enige niet-lichte deel dat gereflecteerd kan worden is dan de lens van de camera; deze kleine reflectie zal in het algemeen alleen bij goed zoeken in de foto zichtbaar zijn. De basis van de lichttrechter moet groot genoeg zijn om het object gemakkelijk te kunnen plaatsen en het beeldveld in de camera te vullen; de hoogte moet voldoende zijn om het object nog scherp te kunnen afbeelden. Bovenin wordt een cirkelvormige opening vrij gelaten waar de lens nog net doorheen kan steken. Men kan de tent van buiten verlichten met 1, 2, 3 of meer lampen en daarmee regelen hoe licht of grijs de reflecties op het zilver zijn. Soms is het gewenst om juist wat donkere accenten te verkrijgen. In zo’n geval kan men een deel van de tent bedekken met een strook materiaal dat het licht niet of maar gedeeltelijk doorlaat. Men kan ook andere lichttenten bouwen, bijv. pyramidaal of doosvormig. Ideaal is een koepel van lichtdoorlatend, opalescent wit materiaal. Via de fotohandel zijn lichtdoorlatende diffusieschermen verkrijgbaar waar doorheen kan worden verlicht. Men kan bijv. 2 cirkelvorminge Lastolite schermen zodanig om het te fotograferen object draperen dat er alleen nog een opening is om doorheen te fotograferen. Platen piepschuim zijn goedkoop, mooi wit en vormen uitstekend reflectiemateriaal, dat met knippen en plakken veel vormen kan aannemen.

aduwloze opnamen Opstelling met een van onder verlichte lichttent, waarmee schaduwloze opnamen kunnen worden gemaakt. Het object ligt op een ondergrond die geen licht doorlaat.

Het is ook mogelijk vrijwel schaduwloze opnamen te maken. Schaduwloze opnamen, die geen enkele diepte verraden, zijn in het algemeen oninteressant. Ze zijn echter gewenst indien schaduwwerking afleidt van wat men wil zien. Zo’n schaduwloze opstelling is eenvoudig te realiseren (zie figuur hiernaast) door de lampekapachtige witte tent die hierboven beschreven werd van onder te verlichten. Plaats de tent op glas met in het centrum van de basis een cirkelvormig niet-doorlatend materiaal, zodat een ring overblijft waar licht doorgelaten kan worden. Plaats een lamp centraal daaronder. Via de licht doorlatende ring wordt de tent vrijwel egaal verlicht. Bovenop het niet-doorlatende materiaal kan men het te fotograferen object plaatsen op elke gewenste ondergrond.
Meestal hoeft niet overal de lichtintensiteit zo gelijk te zijn. Men kan ook een doos maken van wit styropor (piepschuim) die van onder wordt verlicht, en met bovenin een opening voor de camera. Met enige inventiviteit en begrip wat voor lichtval men wil bereiken zijn er allerlei variaties op het thema van lichttent en verlichting mogelijk.

Lichttenten zijn zeer geschikt om zilver en andere spiegelende metalen goed mee af te beelden. Doordat ze zo schaduwloos verlichten zijn zij niet altijd geschikt om flonkerende (half)edelstenen of geëmailleerd werk met een interessante structuur of enige diepte weer te geven: schaduwloos licht leidt voor zulke ‘details’ tot levenloze afbeeldingen. Zulke edelstenen of zulk emailleerwerk vragen om een beeldend, direct licht. Gebruik in zulke gevallen direct licht maar plaats witte reflectieschermen om het object heen zodat het metaal goed weergegeven wordt; vergeet niet ook een wit reflectiescherm op de plaats van de camera te plaatsen, met een gat er in waar de lens door past.

Terug   Volgende pagina
Top pagina | Contact | Meld een fout | ©Philip H. Quanjer